Columns - Verhalen - Zondagstukken - Recensies

Verhalen en mythes

 "Wat doen we? Bij de pakken neer gaan zitten? Of zoals Luther zei: 'Vergaat vandaag de wereld, dan plant ik morgen een boom."

 

Tussen de kerstdiners door las ik een aantal gitzwarte essays over onze toekomst. Geert Mak: ‘Europa is opengebroken.' Rob Wijnberg (Correspondent) en Bas Heijne (NRC) spreken van de zogenaamde Terror Management Theory. Die theorie veronderstelt dat wij nog altijd zeer primitieve dieren zijn en onze oerdriften nog steeds met ons op de loop gaan. Dat wij gedoemd zijn zonder een verhaal, een mythe, iets gemeenschappelijks waar wij allemaal min of meer achter kunnen staan. Mensen mogen dan sociale wezens zijn, alléén in kleine groepen kunnen we goed samenwerken. Is de groep groter dan die van een stam (toen wij nog in stammen, ‘tribes’, leefden ontwikkelden zich onze hersenen), 20 tot 40 mensen, dan is samenwerken gedoemd te mislukken. Groepen hebben dan een groter verhaal, een mythe nodig die hen bindt om samen te werken. Aan dat verhaal, aan die mythe ontbreekt het vandaag de dag in onze samenleving. Ons avondland is al lang geseculariseerd, wij hebben geen geloof meer. Dat maakt ons ontheemd en doet ons vervreemd voelen.

 

Daarnaast staan het vrijheidsdenken, de rede en de verlichting (ook 'geloven') op de tocht. Wij voelen ons niet vrij, want de ‘hoge heren’ en grote bedrijven bepalen voor ons. Wij voelen ons geen ‘subject’ meer, maar ‘object’ van ‘big data’ die onze privacy schenden. Van grote bedrijven die hun voordeel ermee doen. Van ‘social media’ waarbij je alleen kunt eten wat je zelf opdient. Amazon, Facebook en Google bepalen namelijk precies wat zij willen dat wij zien door hun algoritmes. Gevolg: wij denken niet meer, en luisteren niet naar onze experts en onze professoren. Ook niet als ze ons waarschuwen en zeggen dat alle ingredienten aanwezig zijn voor een oorlog. Als ze ons waarschuwen voor het altijd nog ernstig onderschatte klimaatprobleem. Wij luisteren niet naar onze wetenschappers want in hun exacte getallen en analyses 'bezwijkt het verhaal'. Het verhaal dat wij zo hard nodig hebben om samen te werken.

Het 'ongefundeerd positivisme' (het kan niet op) in onze samenleving - het 'fijne-ávond gevoel' waar ik langs deze weg zo vaak over schreef - heeft 'in no time' plaats gemaakt voor een ongefundeerde boosheid. De gitzwarte conclusie van een aantal van bovengenoemde denkers is: er moet een ramp komen. Dan hebben we weer een gemeenschappelijk verhaal, een mythe, die ons op de been helpt om samen de schouders er onder te zetten. Beschavingen vallen en rijzen nu eenmaal. Zo is het en zo gaat het en zo zal het altijd gaan.

Wat te doen? Bij de pakken neerzitten? En wachten op die ramp? Of als Luther zei: al vergaat de wereld morgen, vandaag plant ik een boom?

Voor mij is het retorische vraag, en voor ik iets van een voor de hand liggend antwoord probeer te formuleren, eerst even een simpele analyse. (Nee, deze bezwijkt niet onder een getal, je kunt rustig verder lezen):

Ja, wij hebben een oerbrein (de pre frontale cortex). En ja, dat is primitief, en wordt geleid door angst (en lust). En ja, dat maakt ons tot narcistische zelf gerichte moordzuchtige rot mensjes. En onze kapitalistische groeimodellen hebben die eigenschappen flink aangewakkerd. En ja, wij beschikken ook een religieus brein (de temporaal kwab). Ik schreef er eerder over, het is een paradox: ondanks dat ons bestaan volledig cyclisch en betekenisloos is zijn wij uitgerust met een brein dat dient om iets groters te doen geloven. Tegen beter weten in willen we geloven, zou je kunnen zeggen. (Een gezond mens liegt zichzelf altijd een beetje voor, zeggen psychologen).

Daarnaast hebben wij  - en daar heb ik bitter weinig over gelezen met kerst  - ook nog ’s een sociaal brein, een empathisch brein (de amygdala). Er heerst grote consensus over onder hersenonderzoekers en geesteswetenschappers: wij zijn op de een of andere manier kosmisch met elkaar verbonden. Zo is het bijvoorbeeld bekend dat er in Nederland alleen al meer vluchtelingenwerkers zijn dan vluchtelingen zelf. Wij zíjn sociaal. Dat empathisch brein van ons is echter relatief slecht ontwikkeld. Er is een onbalans tussen de 3 breinen, zou je kunnen zeggen. Ons sociale brein zou wat groter mogen worden, ons religieus brein wat kleiner - en ons oerbrein al helemaal.

Hoe doen we dat, die herverdeling?

Eenvoudig door te oefenen. Ons brein is plastisch, je kunt het trainen. Het is als een spier die je traint. Oefen bepaalde onderdelen en ze worden groter.

Hoe doe je dat oefenen?

Het empathisch brein oefen je op twee manieren:

1) door te doen, zoals bijvoorbeeld die 1000en vluchtelingenwerkers doen en ‘om niet’ helpen,

en 2) door te verhalen, te vertellen, door het gesprek in ere te herstellen. Door je te verplaatsen in personen als bij het lezen van een roman. Door nieuwe verhalen en mythes te ontwikkelen, en daarmee de Terror Management Theorie in praktijk te brengen.

Het mes snijdt aan twee kanten: ons religieus brein wordt er mee gesust, ons empathisch brein ontwikkelt zich (zie mijn blog Religieus versus Empathisch brein).

Onderschat het effect van die oefening niet. Het is groter dan je denkt. Het kan een sneeuwbal effect veroorzaken. Denk aan hoe snel het ging bij het afschaffen van het Zwitsers bankgeheim. Denk aan het afschaffen van de slavernij. Denk aan het invoeren van het vrouwenkiesrecht. Besef dat nog maar 1 jaar geleden slechts 50 % van onze Nederlandse samenleving niet of nauwelijks gehoord had van iets als het klimaatprobleem, of het eenvoudig wegwuifde (lees mijn blog 'IJskoude cijfers'; mijn verhaal bezweek onder de getallen, maar toch). Terwijl de meeste mensen nu wel weten dat er iets ernstigs aan de hand is (de getallen kennen we nog niet helaas - voor díegenen: lees alsnog die blog).

Wat doen we? Welke dominostenen laten we rollen? Laten we onze verhalen rollen en bouwen we zo nieuwe verbindende mythes. Of laten we de ijsschotsen rollen, tot ze over een ‘tipping point’ heen vallen, en alles in een stroomversnelling komt?

Ik wens ons allen het eerste toe voor 2017!facebook blog foto