Columns - Verhalen - Zondagstukken - Recensies

Religieus Versus Empathisch Brein

"Eén van de meest rudimetnaire tegenstellingen van de mens: hij weet zich in de kern nietig en nutteloos, toch heeft hij een religieus en zingevend brein"

 

Over het 'donordebat' schreef Arnon Grunberg vrijdag in de Volkskant: ‘Dat wij ons lichaam na de dood nog zo belangrijk vinden, bewijst hoe religieus ons secularisme is.’

En daarmee typeert hij de spanning van onze tijd. We weten dat de God van onze (voor)ouders, de God die op een wolk zit, al lang niet meer bestaat. Toch zijn en denken we nog steeds als religieuze wezens. (Ik schrijf Hem nog steeds met hoofdletter, voor het geval dat). Maar als sterrenkundigen bijvoorbeeld stellen dat er in de kosmos evenveel sterren zijn als zandkorrels op aarde, denken we: op welke wolk, op welke ster, zit die God dan? Nu het antwoord op die vraag ons schuldig blijft, maakt de gedachte aan zandkorrels ons klein.

 

Hoe komt het dan dat we nog steeds religieus, groots en 'meeslepend' denken?

Volgens hersenonderzoekers hebben wij een religieus brein (de temporaalkwab) dat zich evolutionair heeft ontwikkeld. Het geeft zin aan ons bestaan en doet ons overleven.

Menig filosoof stelt echter dat ons bestaan volkomen zin - en nutteloos is.

Het lijkt een van de meest rudimentaire en raadselachtige tegenstellingen van de mens: hij weet zich in de kern nietig en nutteloos, toch heeft hij een religieus en zingevend brein. De mens is een irrationeel wezen.

Vandaag de dag stimuleren wij ons religieus brein dan ook door het te oefenen op yoga (bijna 30 % procent van de stadse mens oefent het), op festivals en in stadions. Door verre reizen en stille tochten, door en masse te sporten. Van de week fietste ik door het Vondelpark en het leek één grote sportschool. Honderden in fluorescerende stretchshirts, getooid met wearables, trainden zich onder leiding van personal coaches het snot voor de ogen.* Het Vondelpark is vaak nog een vrolijke bende met steeds meer mensen uit verschillende windstreken, maar ooit was het strikt voorbehouden aan stickies en levende muziek. Nu geeft het op bepaalde dagen een verweesde aanblik; je waant je in een science fiction film uit de jaren tachtig.   

* Als ex sporter en tennisleraar hoef ik Gerjanne Dirksen van het BreinCentraalLeren (BCL) niet gelezen te hebben om te weten dat vergelijken met anderen (via apps en wearables) niet bepaald de manier is om beter te worden. 'Een autonoom en zelfstandig mens boekt het beste resultaat.'      

De Westerse mens verwierf een groot aantal vrijheden, maar is tegelijk ontheemd en verkeert in een identiteitscrisis. Zijn God is al lang van de wolk gevallen. (Terwijl de God van veel immigranten en mensen uit het Midden Oosten nog stevig in het zadel zit; dat het spanningen zou geven weten we al sinds Paul Scheffer's bekende essay Het Multiculturele Drama uit 2002). Intussen belijdt hij zijn ‘gelovig brein’ als Zen Boedhist, waant zich topsporter en treedt 'buiten zichzelf’ op festivals. Vlucht enerzijds in fundamentalisme, anderzijds in hedonisme. Grote en urgente onderwerpen als klimaatverandering, aanhoudende migratiestromen en Kunstmatige Intelligentie gaat hij uit de weg. Zijn brein stamt uit de oertijd. De Westerse mens mag zijn God hebben laten vallen, het consumeren van dat brein komt nog steeds voort uit angst. Angst voor andersdenkenden, angst om minder te hebben of zijn dan een ander, angst voor verlies, voor verval en sterfelijkheid. Het is nog altijd een veelkoppig monster dat hem in de nek hijgt.

Vandaag vindt in Amsterdam De Parade voor eenheid plaats, georganiseerd door de positivisten van de groep Ieder1. Naief, goedkoop, te weinig activistisch, zoals sommigen zeggen? Het kan niet bepaald kwaad lijkt me. Hersenonderzoeker Dick Swaab stelt in het Parool dat mensen steeds meer tijd krijgen hun hersenen te ontwikkelen, een say willen hebben over hoe hun maatschappij is opgebouwd. Ik concludeer: om te overleven zouden we een transitie moeten maken van ons religieus brein naar ons empathisch brein (- de amygdala - waar wij ook over beschikken, maar dat relatief slecht is ontwikkeld). En daarmee de aandacht van onszelf en onze ‘vergelijkingsangst’ afnemen. Empathie, verplaatsen ‘als ware je de ander’, mag religieus klinken, en (vooralsnog) als een godswonder, het is in eerste instantie een rationele oefening.facebook blog foto