Columns - Verhalen - Zondagstukken - Recensies

Brexit: nieuwe ronde, nieuwe kansen!

Vanwege de Brexit fulmineerde de bekende Britse historicus Simon Schama dit weekend op CNN tegen zijn landgenoten: ‘Het verlichtingsdenken en het gelijkheidsideaal uit de van de 2e helft van de vorige eeuw werd in één klap weggevaagd door de negatieve uitslag van het referendum!’  NRC columnist Bas Heijne begrijpt de ontzetting van Schama niet, zo schreef hij zaterdag in de VK.  Weet Schama dan niet dat wij (deels) dieren zijn op een apenrots?! Heijne betoogde: wij (ook Britten) willen nou eenmaal de eigen groep eerst!

Bas Heijne heeft gelijk, wij hebben een primitief en zelfzuchtig brein, een overlevingsbrein uit de oertijd: vechten of vluchten voor een dinosaurus in je nek (die dinosaurus bestaat nu uit het monster van overzeese vluchtelingen; in het algemeen uit anders-zijnden en anders-denkenden). Heijne en Schama vergeten echter dat de welvaart van de tweede helft van de 20e eeuw niet alleen het verlichtingsdenken heeft voortgebracht, maar ook het zelfzuchtig brein heeft aangewakkerd, het ontstaan van een ‘zelf ingezonken cultuur’ heeft bevorderd. In de jaren '70 en '80 had bijvoorbeeld  1 op de 2 burgers in het Westen  een persoonlijke ‘srink’. Thuis en met vrienden praten deed je blijkbaar niet, en praten - lees een gesprek voeren, vertellen, verhalen - nou ’s niet over jezelluf - is precies hetgeen dat volgens hersenonderzoekers een empathisch brein doet groeien.

Tegenwoordig communiceren wij bij voorkeur in 144 karakters, liefst gepaard met kinderlijke emoticons, of we gaan op yoga: éérst aan jezelf werken!  Las ik laatst dat ruim 66% van de Nederlandse beroepsbevolking aan yoga doet? Dan is het volkssport nummer 1! En dat bedoel ik expliciet niet cynisch naar de toegewijde yoga toe, die juist door naar binnen te keren beter om zich heen weet te kijken, ik doel op de enorme exploitatie van de cultuur die er omheen hangt. Het bijbehorende, vaak goed bedoelde, maar loze jargon van ‘delen’ en ‘verbinden’. Het tomeloze aanbod van ‘pure’ en ‘verse’ artikelen en producten.

Geen doorwrocht verhaal weten te vertellen of betoog bouwen, niet de kunst van het luisteren verstaan, maar wel mediteren en voornamelijk op je 'gevoel' varen, zijn paradoxale gevolgen van welvaart en van de opgang van de vorige eeuw. Ons ‘eigenheimerig' brein vaart er nog altijd wel bij.

De ontwikkeling van ons empathisch brein, dat om duistere redenen een terugkerend thema is in mijn schrijven, en waarover wij wel degelijk beschikken, loopt tegelijk ernstig achter op de culturele, klimatologische, technologische en geopolitieke ontwikkelingen van deze tijd. Dat komt in de eerste plaats omdat de edele kunst van het gesprek en de deugd van oprechte nieuwsgierigheid (lees interesse, lees honger naar kennis), onder onze hersenpan liggen te pruttelen als een motor die niet wil starten. Omdat onze boodschappentas toch wel gevuld is, omdat we geen tijd hebben, omdat we na ons werk immers eerst moeten mediteren met ‘soja wortelen’ (ik verzin nu even jargon om de schijn van moderniteit op te houden), om vervolgens op een festival uit ons dak te gaan.

Dat is één kant van het verhaal, de andere kant bestaat uit de groeiende groep mensen wier boodschappentas níet gevuld is en die zich niet gehoord voelt. Met hetzefde probleem: men communiceert met max 144 tekens (liefst met krachttermen) en lijdt aan ernstige gespreksarmoede.

Ja, we leven in een ongefundeerde, non rationele wereld; het verlichtingsdenken van Schama en Heijne staat zwaar onder druk. En als gezegd: bij verlichting, bij rede en ratio, bij verhalen, begint verplaatsing, begínt empathie (zie mijn blog The Times they are Changing 1). Maar vergis je niet - of je boodschappentas nou vol zit of niet, al praat je nog zoveel, maak je van elk gesprek een meesterwerk,  een novelle voor mijn part, ik zou niet roomser dan de Paus durven zijn: er ís en blijft een grens aan empathie. Zouden wij immers, als veel sociale wetenschappers en yogi’s beweren, één organisme zijn - hetzij door gesprek, hétzij door meditatie - ten diepste met elkaar verbonden, wij zouden het paradijs betreden. Wij zouden als engelen op onze rug naar de bijtjes kijken. De appel van Eva valt niet in dat geval niet ver van de boom - en we zouden weer helemaal opnieuw kunnen beginnen.

Met Bas Heijne zeg ik daarom: empathie moet steeds opnieuw worden bevochten, dat is het dubbele van de menselijke natuur. Ook die van de Britse medemens. Zolang we tijd en geld hebben, zeg ik met de nodige ironie: nieuwe ronde, nieuwe kansen!

PS. Over tijd gesproken: zie mijn blog Ijskoude Cijfers.

PS 2. Onze Song for Empathy, begin dit jaar opgenomen - niet in de laatste plaats om mijn eigen empatisch brein een hard nodige impuls te geven - zal voorlopig nog wel actueel blijven: 

https://www.youtube.com/watch?v=a2OX-NNLmYwfacebook blog foto